Açık erişim yayıncılık: modeller, lisanslar, telif devri ve görünürlük

Açık erişim yayıncılık, bilimsel makalelerin okuyucudan ücret ya da abonelik istenmeden çevrim içi olarak herkese sunulması ve yeniden kullanım koşullarının açık bir lisansla belirtilmesidir. Bir derginin açık erişim politikası; hangi modeli benimsediğini, makalelere hangi Creative Commons lisansını uyguladığını, telif hakkının yazarda mı dergide mi kaldığını, makalelerin nasıl arşivlendiğini ve hangi standart metadatayla görünür kılındığını açıkça yazmalıdır.

Açık erişim nedir, dergiye ne kazandırır?

Açık erişim, bilimsel bilginin okunmasının önündeki ücret ve izin engellerini kaldırmayı amaçlayan bir yayın yaklaşımıdır. Okuyucu makaleyi ücretsiz okuyabilir, indirebilir ve lisansın izin verdiği ölçüde paylaşabilir, çoğaltabilir ya da yeni çalışmalarında kullanabilir.

Dergi açısından en belirgin kazanç erişilebilirliktir. Abonelik duvarının arkasında kalmayan bir makale, araştırmacılar, öğrenciler, uygulayıcılar ve kamu tarafından daha kolay bulunur ve okunur. Bu durum özellikle bölgesel ya da alana özgü dergilerin daha geniş bir okuyucu kitlesine ulaşmasını sağlar.

Yazarlar açısından da açık erişim önemli bir tercih ölçütüdür. Pek çok araştırma fonu ve kurum, desteklediği çalışmaların açık erişimle yayımlanmasını bekler. Bu beklentiyi karşılayan bir dergi, nitelikli gönderimler için daha cazip hâle gelir.

Açık erişim yalnızca makaleyi ücretsiz yayımlamak değildir. Okuyucunun makaleyi hangi koşullarla kullanabileceğinin bir lisansla açıkça belirtilmesi, yazarla yapılan anlaşmanın bu lisansla uyumlu olması ve makalenin uzun vadede kaybolmayacak biçimde arşivlenmesi de açık erişim politikasının parçalarıdır. Bu unsurlardan biri eksik kaldığında dergi, dizinlerin ve yazarların beklentilerini karşılamakta zorlanabilir.

Açık erişim modelleri nelerdir?

Açık erişim tek bir model değildir; makalenin nerede, kimin maliyetiyle ve hangi koşullarla açık hâle geldiğine göre farklı adlandırmalar kullanılır. Bu adlar resmî tanımlardan çok yaygın kullanılan sınıflandırmalardır, ancak dergi politikasını anlatırken ortak bir dil sağlar.

• Altın açık erişimde makale dergide yayımlandığı anda herkese açıktır; maliyet bazı dergilerde yazar ya da kurumundan alınan bir makale işlem ücretiyle karşılanır.
• Elmas ya da platin açık erişimde ne okuyucudan ne de yazardan ücret alınır; maliyeti genellikle bir kurum, dernek ya da üniversite üstlenir.
• Yeşil açık erişimde makalenin bir sürümü, yazar tarafından kurumsal ya da alan arşivine yüklenerek açık hâle getirilir.
• Hibrit modelde abonelikle çalışan bir dergi, ücret karşılığında tek tek makaleleri açık erişime açar.
• Bronz olarak adlandırılan durumda makale yayıncının sitesinde ücretsiz okunabilir, ancak açık bir yeniden kullanım lisansı taşımaz.

Üniversite ve dernekler tarafından yayımlanan pek çok akademik dergi elmas modele yakın çalışır. Hangi model seçilirse seçilsin, derginin sitesinde açıkça yazması ve yazarlara gönderim öncesinde bildirilmesi gerekir; özellikle ücret alınıyorsa tutarın ve kapsamın şeffaf olması güven açısından önemlidir.

Açık erişimin yaygınlaşmasıyla birlikte, ücret karşılığında gerçek bir hakem süreci işletmeden yayın yapan ve yağmacı dergi olarak adlandırılan yayınlar da ortaya çıkmıştır. Bu nedenle meşru bir açık erişim derginin ücret politikasını, hakem sürecini ve editör kurulunu açıkça göstermesi, yazarların güvenini kazanmasının temel şartıdır.

Creative Commons lisansları nasıl seçilir?

Creative Commons lisansları, eser sahibinin hangi kullanımlara önceden izin verdiğini standart ve herkesçe anlaşılır biçimde ifade eder. Lisanslar birkaç temel koşulun birleşiminden oluşur: atıf zorunluluğu, ticari olmayan kullanım şartı, türev eser üretmeme şartı ve türev eserlerin aynı lisansla paylaşılması şartı. Güncel sürüm 4.0 olarak bilinir.

• CC BY, yalnızca atıf yapılması koşuluyla her türlü kullanıma, uyarlamaya ve ticari kullanıma izin verir.
• CC BY-SA, atıf ve türev eserlerin aynı lisansla paylaşılması koşuluyla kullanıma izin verir.
• CC BY-NC, atıf koşuluyla ancak yalnızca ticari olmayan amaçlarla kullanıma izin verir.
• CC BY-NC-SA, ticari olmayan kullanımı ve türevlerin aynı lisansla paylaşılmasını birlikte şart koşar.
• CC BY-ND ve CC BY-NC-ND, eserin değiştirilmeden paylaşılmasına izin verir; ikincisi ayrıca ticari kullanımı dışarıda bırakır.
• CC0 ise bir lisans değil, eser üzerindeki hakların mümkün olduğunca kamu malı alanına bırakılması beyanıdır.

Bilimsel dergilerde en sık tercih edilen lisans CC BY'dir, çünkü bilginin en geniş biçimde yeniden kullanılmasına imkân verir. Ticari kullanımı sınırlamak isteyen dergiler CC BY-NC'yi seçebilir. Hangi lisans seçilirse seçilsin, her makalenin sayfasında, PDF dosyasında ve metadatasında aynı lisansın açıkça belirtilmesi gerekir.

Lisans seçerken makale içindeki başka kaynaklardan alınmış içeriklere de dikkat etmek gerekir. İzinle kullanılan bir şekil ya da tablo, makalenin genel lisansından farklı koşullara tabi olabilir. Bu tür içeriklerin altında kaynağın ve kullanım koşulunun ayrıca belirtilmesi, okuyucunun yanlışlıkla izinsiz kullanım yapmasını önler.

Açık erişim, makaleyi yalnızca ücretsiz yapmak değil, nasıl kullanılabileceğini de herkes için açıkça yazmaktır.

Telif devri mi, yayın lisansı mı?

Geleneksel yayıncılıkta yazarlar çoğu zaman telif haklarını dergiye devreder. Açık erişim dergilerde ise yaygın eğilim, telif hakkının yazarda kalması ve yazarın dergiye eseri yayımlama ve dağıtma izni veren bir lisans tanımasıdır. Bu yaklaşım, makalenin Creative Commons lisansıyla yayımlanmasıyla da daha uyumludur.

Önemli olan, yazarla yapılan anlaşmanın sitede ilan edilen lisansla çelişmemesidir. Örneğin dergi makaleleri CC BY ile yayımladığını söylerken yazardan tüm hakları devralan ve kullanımı kısıtlayan bir form imzalatıyorsa, okuyucu ve dizinler açısından belirsizlik doğar.

Uygulamada bu konu genellikle gönderim sırasında onaylanan bir yazar beyanı ya da yayın sözleşmesiyle çözülür. Beyanın sade bir dille yazılması, hangi lisansın uygulanacağını açıkça göstermesi ve çok yazarlı makalelerde sorumlu yazarın diğer yazarlar adına onay verdiğini belirtmesi önerilir.

Telif hakları mevzuatı ülkeden ülkeye farklılık gösterebilir ve zaman içinde değişebilir. Dergi, yazar sözleşmesini hazırlarken güncel mevzuatı resmi kaynaklardan kontrol etmeli ve gerekiyorsa bir hukuk uzmanından görüş almalıdır. Bu yazıdaki bilgiler genel çerçeve sunar, hukuki danışmanlık yerine geçmez.

Arşivleme ve öz arşivleme politikası nasıl yazılır?

Açık erişim bir makalenin bugün erişilebilir olmasını sağlar; arşivleme ise yıllar sonra da erişilebilir kalmasını. Derginin kendi sunucusunun ya da hizmet sağlayıcısının bir gün değişebileceği düşünülerek makalelerin birden fazla yerde korunması gerekir. Kurumsal arşivler, ulusal kütüphane düzenlemeleri ve uzun dönem koruma için kurulmuş dağıtık arşivleme ağları bu amaçla kullanılır.

Öz arşivleme politikası ise yazarın makalenin hangi sürümünü, nerede ve ne zaman paylaşabileceğini belirtir. Gönderim öncesi sürüm, hakem sürecinden geçmiş kabul edilmiş sürüm ve yayımlanmış son sürüm için ayrı ayrı izin tanımlanmalıdır. Açık erişim dergilerde yayımlanmış sürümün lisans koşullarıyla paylaşılmasına izin vermek yaygındır.

Arşivlemenin bir başka boyutu derginin kendi geçmişidir. Eski sayıların dijital ortama aktarılması, her makaleye kalıcı tanımlayıcı verilmesi ve sayı bilgilerinin düzenli tutulması, derginin bütün yayın hayatının görünür olmasını sağlar.

Açık erişim dergiler görünürlüğü nasıl artırır?

Bir makalenin açık olması, bulunacağı anlamına gelmez. Görünürlük, makalenin arama motorları, akademik arama araçları ve dizinler tarafından doğru okunmasına bağlıdır. Bunun temeli düzenli ve standart metadatadır: başlık, yazarlar, kurumlar, özet, anahtar kelimeler, yayın tarihi, cilt ve sayı bilgisi ile lisans.

Türkçe yayımlanan makalelerde İngilizce başlık, özet ve anahtar kelimelerin de metadataya eklenmesi, makalenin uluslararası aramalarda bulunmasını kolaylaştırır. Yazar ve kurum adlarının her sayıda aynı biçimde yazılması da arama sonuçlarındaki dağınıklığı önler.

• Her makaleye Crossref üzerinden DOI kaydedilmesi, makalenin kalıcı ve atıf yapılabilir bir adrese sahip olmasını sağlar.
• Yazarların ORCID kimlikleri, aynı adı taşıyan araştırmacıların karışmasını önler.
• Makale sayfalarındaki Google Scholar meta etiketleri ve schema.org verisi, makalenin akademik aramalarda doğru görünmesine yardım eder.
• DOAJ, PubMed ve JATS gibi standartlara uygun dışa aktarımlar, dizinlere başvuruyu ve veri aktarımını kolaylaştırır.
• Site haritası ve RSS akışı, yeni sayıların ve makalelerin hızla keşfedilmesini sağlar.
• Atıf biçimlerinin ve BibTeX ya da RIS dosyalarının makale sayfasında sunulması, makaleye atıf yapmayı kolaylaştırır.

Dizinlerin kabul ölçütleri zaman içinde değişebilir. DOAJ gibi dizinlere başvurmadan önce güncel kriterleri dizinin kendi sayfasından kontrol etmek, lisans, telif ve arşivleme bilgilerinin dergi sitesinde eksiksiz yer aldığından emin olmak gerekir.

Sık sorulan sorular

Açık erişim dergi yazardan ücret almak zorunda mı?

Hayır. Pek çok açık erişim dergi ne okuyucudan ne de yazardan ücret alır ve maliyetini yayımlayan kurum karşılar. Ücret alan dergilerin ise tutarı ve kapsamı gönderimden önce açıkça duyurması beklenir.

Lisans sonradan değiştirilebilir mi?

Dergi yeni makaleler için lisansını değiştirebilir, ancak daha önce yayımlanmış makaleler yayımlandıkları lisansla kalır. Değişikliğin hangi tarihten itibaren geçerli olduğu sitede açıkça belirtilmelidir.

Yazar makalesini kendi sitesinde paylaşabilir mi?

Bu, derginin öz arşivleme politikasına ve makalenin lisansına bağlıdır. Açık lisansla yayımlanan makaleler, lisansın koşullarına uyulduğu sürece genellikle yazarın kendi sitesinde ve kurumsal arşivde paylaşılabilir.

Açık erişim dergi hakem sürecinden ödün verir mi?

Hayır. Açık erişim, makalenin nasıl dağıtıldığıyla ilgilidir; hakem değerlendirmesinin niteliğiyle değil. Güvenilir bir açık erişim dergi, hakem sürecini, editoryal kurulunu ve yayın etiği ilkelerini açıkça yayımlar.

Açık erişim politikası yazmaya nereden başlamalı?

En iyi başlangıç, beş soruya tek sayfada yanıt vermektir: dergi hangi modelle çalışıyor, hangi lisansı kullanıyor, telif kimde kalıyor, yazar hangi sürümü nerede paylaşabiliyor ve makaleler nasıl arşivleniyor. Bu yanıtlar derginin sitesinde, yazar rehberinde ve her makalenin metadatasında aynı biçimde yer aldığında politika gerçekten uygulanmış olur.

Politika kadar onu her makaleye tutarlı biçimde yansıtan altyapı da önemlidir. Bir Web Ajans olarak geliştirdiğimiz Nova JournalPort, dergilerin kendi alan adlarında Crossref, DOAJ, PubMed ve JATS dışa aktarımları ile Google Scholar ve schema.org metadatasını tek bir yayın akışında yönetmesini sağlıyor.